ไวยาวัจกร: คฤหัสถ์ผู้ได้รับแต่งตั้งให้มีหน้าที่ เบิกจ่ายนิตยภัต (เงินค่าอาหารที่ทางราชการถวายให้พระสงฆ์) และจะมีอำนาจหน้าที่ดูแลรักษาจัดการทรัพย์สินของวัดได้ ตามที่เจ้าอาวาสมอบหมายเป็นหนังสือ

คุณสมบัติ

1. ชายสัญชาติไทย นับถือพระพุทธศาสนา
2. มีอายุไม่ต่ำกว่า 25 ปีบริบูรณ์
3. เป็นผู้มีหลักฐานมั่นคง
4. มีความรู้ความสามารถที่จะปฏิบัติหน้าที่ไวยาวัจกรได้
5. เลื่อมใสในการปกครองตามระบอบรัฐธรรมนูญ
6. ไม่เป็นผู้ที่มีร่างกายทุพพลภาพ ไร้ความสามารถ หรือมีจิตฟั่นเฟือนไม่สมประกอบ หรือมีโรคเป็นที่รังเกียจแก่สังคม
7. ไม่เป็นผู้บกพร่องในศีลธรรมอันดี เช่น มีความประพฤติเสเพล เป็นนักเลงการพนัน เสพสุราเป็นอาจิณ หรือติดยาเสพติดให้โทษ
8. ไม่เป็นผู้มีหนี้สินล้นพ้นตัว
9. ไม่เป็นผู้ที่เคยถูกลงโทษให้ออกจากราชการ หรือองค์การของรัฐบาล หรือบริษัทห้างร้านเอกชน ในความผิดหรือมีมลทินมัวหมองในความผิดเกี่ยวกับการเงิน
10. ไม่เป็นผู้ที่เคยถูกลงโทษจำคุก เว้นแต่ความผิดที่เป็นลหุโทษหรือความผิดอันได้กระทำโดยประมาท

การแต่งตั้งไวยาวัจกร

การแต่งตั้งไวยาวัจกรเป็นอำนาจของเจ้าอาวาสแต่ละวัด จากนั้นให้เจ้าคณะอำเภอเป็นผู้อนุมัติการแต่งตั้ง โดยจะแต่งตั้งหลายคนก็ได้ แต่ในกรณีที่แต่งตั้งหลายคน ต้องมอบหมายงานให้แต่ละคนโดยการทำเป็นหนังสือ

การพ้นจากตำแหน่งไวยาวัจกร

1. ตาย
2. ลาออก
3. พ้นจากความเป็นคฤหัสถ์
4. เจ้าอาวาสผู้แต่งตั้งพ้นจากตำแหน่งหน้าที่
5. ขาดคุณสมบัติอย่างใดอย่างหนึ่งตามความในเป็นไวยาวัจกร
6. ให้ออกจากหน้าที่จากการหย่อนความสามารถในการปฏิบัติหน้าที่
7. ถูกถอดถอนออกจากหน้าที่จากการประพฤติมิชอบ อย่างใดอย่างหนึ่ง ได้แก่
   • ทุจริต
   • ไม่ปฏิบัติหน้าที่จนเกิดความเสียหายอย่างร้ายแรง
   • ขัดคำสั่งที่เจ้าอาวาสสั่งโดยชอบด้วยกฎหมาย ทำให้เกิดความเสียหายแก่วัดอย่างร้ายแรง
   • ประพฤติชั่วอย่างร้ายแรง

ไวยาวัจกรกับสถานะ “เจ้าพนักงาน”

นอกจากไวยาวัจกรจะมีหน้าที่ตามที่เจ้าอาวาสมอบหมายให้แล้ว ไวยาวัจกรยังเป็น “เจ้าพนักงาน” ตามประมวลกฎหมายอาญาด้วย ดังนั้น หากไวยาวัจกรกระทำการทุจริตต่อหน้าที่ ต้องรับโทษในฐานะเป็นเจ้าพนักงานด้วย

ตัวอย่างความผิด (เหมือนกับกรณีเจ้าอาวาส)

1. ความผิดฐานเป็นเจ้าพนักงานยักยอกทรัพย์ มาตรา 147 กรณีที่เบียดบังทรัพย์ที่ตนมีหน้าที่ซื้อ ทำ จัดการ รักษา เพื่อเอาเป็นของตนเองหรือผู้อื่นโดยทุจริต เช่น ยักยอกเงินทำบุญของวัดเป็นของตนเอง แตกต่างจากกรณีบุคคลทั่วไปยักยอกทรัพย์ตรงที่โทษหนักกว่า และเป็นความผิดอาญาแผ่นดิน ยอมความไม่ได้

2. ความผิดฐานปฏิบัติหน้าที่โดยมิชอบ หรือละเว้นการปฏิบัติหน้าที่โดยมิชอบ มาตรา 157

อ้างอิง

• พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505
• กฎมหาเถรสมาคม ฉบับที่ 24 (พ.ศ. 2541) ว่าด้วยการแต่งตั้งถอดถอนพระสังฆาธิการ
• กฎมหาเถรสมาคม ฉบับที่ 18 (พ.ศ. 2536) ว่าด้วยการแต่งตั้งถอดถอนไวยาวัจกร