โดยนิตินัย เมื่อเทียบเคียงในภาษาอังกฤษใช้คำว่า De jure หมายถึง “เป็นไปตามกฎหมาย” หรือ “ได้รับการรับรองตามกฎหมายอย่างถูกต้อง” คำนี้มักจะถูกใช้เปรียบเทียบกับคำว่า “โดยพฤตินัย” หรือ De facto ซึ่งหมายถึง สิ่งที่เกิดขึ้นจริงในทางปฏิบัติ แม้กฎหมายจะยังไม่รับรองก็ตาม
คำว่า โดยนิตินัย ยังถูกนำไปใช้ในกฎหมายหลายเรื่อง แต่ตัวอย่างที่สำคัญและพบได้บ่อย คำแรกคือคำว่า“ผู้เสียหายโดยนิตินัย” หลายคนอาจคิดว่า ถ้าเราได้รับความเสียหาย ก็ย่อมเป็นผู้เสียหายทันทีแต่ในทางกฎหมายอาญา ไม่ใช่ทุกคนที่ได้รับความเสียหายจะถือว่าเป็น ผู้เสียหายโดยนิตินัยแม้ว่าประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญาจะไม่ได้เขียนคำนี้ไว้โดยตรง แต่หลักนี้เกิดจากแนวคำพิพากษาของศาลฎีกาที่ใช้มาอย่างต่อเนื่อง
หลักสำคัญก็คือ ผู้เสียหายจะต้องไม่มีส่วนร่วม หรือยินยอมให้เกิดการกระทำความผิดนั้น พูดง่าย ๆ คือ ผู้มาศาลต้องมาด้วยมือที่บริสุทธิ์
ตัวอย่าง
- ถ้าคนสองคนสมัครใจทะเลาะวิวาทและทำร้ายกันเอง ทั้งสองฝ่ายต่างก็ได้รับบาดเจ็บ แม้จะบาดเจ็บจริง แต่ทั้งคู่ต่างสมัครใจเข้าต่อสู้ จึงไม่ถือว่าเป็น ผู้เสียหายโดยนิตินัย
- หรือกรณีที่ทั้งสองฝ่ายต่างด่าทอกัน ต่างคนต่างยั่วยุกันก็อาจเข้าลักษณะเดียวกัน อีกตัวอย่างหนึ่ง เช่น ไปซื้อสินค้าผิดกฎหมาย เล่นการพนัน หรือทำธุรกิจที่ผิดกฎหมายแล้วถูกอีกฝ่ายโกง แม้จะเสียหายจริง แต่เพราะเข้าไปเกี่ยวข้องกับการกระทำที่ผิดกฎหมาย จึงอาจไม่ได้รับสถานะเป็นผู้เสียหายโดยนิตินัยเช่นกัน
แล้วถ้าไม่ใช่ผู้เสียหายโดยนิตินัย จะเกิดผลอย่างไร? เช่น
- อาจไม่มีสิทธิร้องทุกข์ในคดีที่กฎหมายกำหนดให้ผู้เสียหายต้องเป็นผู้ร้องทุกข์ ไม่มีสิทธิฟ้องคดีอาญาด้วยตนเอง
- หรือไม่มีสิทธิเข้าเป็นโจทก์ร่วมกับพนักงานอัยการ ซึ่งทำให้เสียสิทธิในการนำพยาน ถามค้าน หรืออุทธรณ์ฎีกาในบางกรณี
- แต่ก็ไม่ได้หมายความว่าจะหมดสิทธิทุกอย่าง หากได้รับความเสียหายจริง ผู้เสียหายยังอาจมีสิทธิเรียกร้องค่าเสียหายตามกฎหมายได้ในบางกรณี
อีกคำหนึ่งที่หลายคนอาจเคยเห็น คือ “ดอกผลนิตินัย” คำนี้อยู่ในกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ หมายถึง ผลประโยชน์ที่เจ้าของทรัพย์ได้รับจากการที่ผู้อื่นใช้ทรัพย์นั้น เช่น ค่าเช่าบ้าน ดอกเบี้ยเงินฝาก หรือเงินปันผลจากหุ้น สิ่งเหล่านี้ถือเป็น ดอกผลนิตินัย เพราะเป็นผลตอบแทนที่เกิดขึ้นเป็นระยะๆ จากการใช้ทรัพย์สิน
สรุป “โดยนิตินัย”
หมายถึง สิ่งที่กฎหมายรับรองอย่างถูกต้อง ไม่ว่าจะเป็นสถานะ บุคคล สิทธิ หรือประโยชน์ต่าง ๆ หากมีคำว่า โดยนิตินัย ก็มักหมายถึงว่า สิ่งนั้นได้รับการยอมรับตามกฎหมาย ไม่ใช่เพียงเกิดขึ้นจริงในทางปฏิบัติเท่านั้น สำหรับวันนี้ หากได้ยินคำว่า “โดยนิตินัย” อีกครั้ง ก็หวังว่าจะเข้าใจได้ทันทีว่า หมายถึง “ถูกต้องตามกฎหมาย”
อ้างอิง: ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 2 (4) และประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 148 วรรคสาม
